ΆρθραΘεολογικά

Η υμνολογία της εκκλησίας μας | Μέρος 4ο

Γράφει ο Συγγραφέας Γιάννης Β. Παπαναστασίου

Συνεχίζω τον μακρύ και ενδιαφέροντα κατάλογο των υμνογράφων και υμνωδών τής Εκκλησίας μας, με τη σκέψη ότι, όχι μόνο είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε κάποια βασικά πράγματα από εγκυκλοπαιδική άποψη, αλλά και να αποδίδουμε την οφειλόμενη αναγνώριση και ευγνωμοσύνη σε ανθρώπους που μας ευεργέτησαν. Με το ταλέντο τους και τον κόπο τους έδωσαν ποιοτικό περιεχόμενο υψηλού επιπέδου στη ζωή μας. Μας χάρισαν πνευματική τροφή, θεϊκή και σωτήρια, και ομόρφυναν τη ζωή μας με τις ασματικές ιερές ακολουθίες κατά τις εορταστικές περιόδους όλου του έτους. Ψέλνουμε, υμνούμε τον Θεό, την Παναγία και τους αγίους μας με τα λόγια τους, με τους ύμνους τους. Πετάμε με τα φτερά τους.

Ας μου επιτραπεί, με την ευκαιρία αυτή, να πω ότι θεωρώ πολύ σημαντικό το να προσφέρει κανείς χαρά και ευχαρίστηση στους ανθρώπους, σε γνωστούς και άγνωστους. Είναι αρχοντιά.

15. Ο Κοσμάς ο Μελωδός, επίσκοπος Μαϊουμά (685 – 752). (Η Μαϊουμά ήταν μικρή πόλη τής Παλαιστίνης, κοντά στη Γάζα). Ο Κοσμάς ήταν ορφανός. Τον υιοθέτησε ο πατέρας τού Ιωάννη τού Δαμασκηνού, ο Σέργιος, ο οποίος ήταν υπουργός τών οικονομικών τού Άραβα Χαλίφη τής Δαμασκού. Τον εκπαίδευσε μαζί με τον Ιωάννη προσλαμβάνοντας ως παιδαγωγό έναν μοναχό πολυΐστορα (πολυεπιστήμονα) που ονομαζόταν Κοσμάς ο Σικελός ή ο Ικέτης (από την Καλαβρία). Τους δίδαξε πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία, Ορθόδοξη θεολογία και μουσική. Εκ του αποτελέσματος προκύπτει ότι ο δάσκαλος Κοσμάς έκανε πολύ καλή δουλειά, αφού και οι δύο μαθητές του αναδείχτηκαν σπουδαίοι υμνογράφοι και υμνωδοί, θεολόγοι, ποιητές και μουσικοί. Ίσως να ήταν και ο δάσκαλος τυχερός, διότι μπορεί και οι μαθητές του να ήταν ευπαίδευτοι, επιδεκτικοί μαθήσεως.

Αρχικά ο Κοσμάς ήταν μοναχός, όπως και ο Ιωάννης, στη μονή τού οσίου Σάββα. Δέχτηκε να γίνει επίσκοπος έπειτα από πολλές πιέσεις, για τις ανάγκες τής Εκκλησίας.

Το περιεχόμενο των ύμνων τού Κοσμά είναι βιβλικό. Υπομνηματίζει τόσο την Παλαιά όσο και την Καινή Διαθήκη. Παράλληλα, όπως ο Ιωάννης, έτσι και ο Κοσμάς, άντλησε πολλά από τους μεγάλους Πατέρες τής Εκκλησίας και ιδιαίτερα από τον Γρηγόριο τον Θεολόγο.

Συγγραφικά ο Κοσμάς πορεύτηκε παράλληλα με τον Ιωάννη. Έγραψε κανόνες για όλες τις δεσπο-τικές και τις θεομητορικές εορτές, ιδιόμελα τροπάρια, στιχηρά, απόστιχα και δοξαστικά. Αναφέρω ενδεικτικά τους σημαντικότερους κανόνες κάποιων από τις δεσποτικές εορτές: (1) των Χριστουγέννων, «Χριστός γεννάται∙ δοξάσατε»∙ (2) των Θεοφανείων, «Βυθού ανεκάλυψε πυθμένα»∙ (3) της Υπαπαντής, «Χέρσον αβυσσοτόκον πέδον ήλιος»∙ (4) της Πεντηκοστής, «Πόντω εκάλυψε Φαραώ συν άρμασιν»∙ (5) του Σταυρού, «Σταυρόν χαράξας Μωσής». Έγραψε κανόνα Τριώδιον της Μ. Παρασκευής, «Προς σε ορθρίζω», και Τετραώδιον του Μ. Σαββάτου, «Συνεσχέθη, αλλ’ ου κατεσχέθη στέρνοις κητώοις Ιωνάς».

Ο Κοσμάς είναι γνωστός και με άλλα προσωνύμια, όπως: «Ποιητής», «Μοναχός», «Νεώτερος», «Ιεροσολυμίτης» και «Αγιοπολίτης». Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 14 Οκτωβρίου.

16. Ο Θεοφάνης ο Γραπτός, μητροπολίτης Νικαίας (9ος αι.). Μαζί με τον αδελφό του Θεόδωρο Γραπτό ανήκουν στους λεγόμενους Σαββαΐτες, δηλ. σ’ αυτούς που προήλθαν από τη μονή τού οσίου Σάββα. Έγραψε στιχηρά τροπάρια, δοξαστικά, ιδιόμελα και περί τους 150 κανόνες. Από τους ύμνους που έγραψε ο Θεοφάνης αξίζει να μνημονεύσει κανείς το δοξαστικό τών αίνων τού Ευαγγελισμού, «Το απ’ αιώνος μυστήριον ανακαλύπτεται σήμερον», καθώς και το δοξαστικό τών αίνων τού Αγίου Γεωργίου, «Ανέτειλε το έαρ, δεύτε ευωχηθώμεν∙ εξέλαμψεν η ανάστασις Χριστού, δεύτε ευφρανθώμεν».

[ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Εδώ βρίσκεται η εξήγηση, γιατί μεταφέρεται η εορτή τού Αγίου Γεωργίου μετά το Πάσχα, όταν η 23 Απριλίου είναι πριν από το Πάσχα. Αρκετά τροπάρια του Όρθρου τής εορτής τού Αγίου Γεωργίου αναφέρονται στην ανάσταση του Χριστού, ως να έχει προηγηθεί.]

17. Ο Σέργιος ο Αγιοπολίτης (9ος αι.), μοναχός από τους Σαββαΐτες. Έγραψε τροπάρια στιχηρά, ιδιόμελα και δοξαστικά.

18. Ο Αρσένιος ο μοναχός (9ος αι.), μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Κερκύρας. Γεννήθηκε στα Ιεροσόλυμα, αλλά μεγάλωσε και εκπαιδεύτηκε στη Σελεύκεια της Συρίας. Συγκαταλέγεται μεταξύ τών Σαββαϊτών μοναχών και υμνογράφων. Έγραψε ιδιόμελα τροπάρια και κανόνες.

19. Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης (8ος – 9ος αι.), ηγούμενος της μονής Στουδίου στην ΚΠολη. Μαζί με τον αδελφό του Ιωσήφ τον Στουδίτη, τον μετέπειτα αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης, έγραψαν κανόνες, ιδιόμελα και κοντάκια για το Τριώδιο, το Πεντηκοστάριο και τις καθημερινές ακολουθίες.

20. Ο Κλήμης ο Στουδίτης (9ος αι.), μαθητής τού Θεοδώρου και διάδοχός του στην ηγουμενία τής μονής. Έγραψε κανόνες και ιδιόμελα τροπάρια.

21. Ο Ανατόλιος ο Στουδίτης (χωρίς άλλα στοιχεία). Έγραψε ιδιόμελα τροπάρια για εξήντα (60) μεγάλες και μικρές εορτές όλων των μηνών τού έτους.

22. Ο Γερμανός Α΄ ο Ομολογητής, Πατριάρχης ΚΠόλεως (8ος αι.). Έγραψε πολλά ιδιόμελα τροπάρια, στιχηρά και δοξαστικά για 36 εορτές. Αναφέρω το σημαντικότερο, που είναι το δοξαστικό τών αίνων τών Χριστουγέννων, «Ότε καιρός τής επί γης παρουσίας σου …».

23. Ο Ταράσιος, Πατριάρχης ΚΠόλεως (8ος αι.). Έγραψε κανόνες και κοντάκια.

24. Ο Φώτιος ο Μέγας, Πατριάρχης ΚΠόλεως (9ος αι.). Από τους λογιότερους πατριάρχες. Έγραψε κανόνες, κοντάκια και παρακλητικούς κανόνες προς τη Θεοτόκο.

25. Ο Εφραίμ, αρχιεπίσκοπος Καρίας (9ος αι.). Έγραψε ιδιόμελα και πολλά δοξαστικά τροπάρια.

26. Η Κασία (Κασσιανή) μοναχή (9ος αι.). Βυζαντινή αρχόντισσα με λαμπρή παιδεία. (Θα γινόταν αυτοκράτειρα, σύζυγος του Θεοφίλου, αν ο Θεόφιλος δεν ενοχλούνταν από την ετοιμότητα του πνεύματός της). Έγραψε πολλά ιδιόμελα τροπάρια και δοξαστικά. Χαρακτηριστικότερα είναι: (1) το δοξαστικό τού εσπερινού τών Χριστουγέννων, «Αυγούστου μοναρχήσαντος επί της γης», και (2) το δοξαστικό τού όρθρου τής Μ. Τετάρτης, (ψάλλεται και το βράδυ τής Μ. Τρίτης), το γνωστό ως «το τροπάριο της Κασσιανής», το οποίο αναφέρεται στην πόρνη που άλειψε με μύρο τα πόδια τού Χριστού και τα σκούπισε με τα μαλλιά τής κεφαλής της. (Δεν ήταν πόρνη η Κασσιανή∙ το αντίθετο, μάλιστα).

27. Ο Μάρκος, επίσκοπος Ιδρούντος (9ος αι.). Έγραψε κανόνες, σημαντικότερος από τους οποίους είναι ο κανόνας τού Μ. Σαββάτου: «Κύματι θαλάσσης τον κρύψαντα πάλαι διώκτην τύραννον …».

28. Ο Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός. Αυτοκράτορας του Βυζαντίου από το έτος 886 έως το 912. Υπήρξε μαθητής τού Πατριάρχη Φωτίου τού Μεγάλου. Έγραψε ιδιόμελα, στιχηρά, απόστιχα και δοξαστικά. Το δοξαστι-κό τής Πεντηκοστής, «Δεύτε, λαοί, την τρισυπόστατον Θεότητα προσκυνήσωμεν…», είναι θεολογικότατο. Έγραψε επίσης τα έντεκα αναστάσιμα εωθινά δοξαστικά. Είναι έντεκα αναστάσιμοι ύμνοι, αντίστοιχοι θεματικά προς τα έντεκα εωθινά ευαγγέλια∙ ύμνοι εκτενείς και θεολογικότατοι. Κάθε Κυριακή ψάλλεται με τη σειρά και ένα από αυτά, το καθένα σε διαφορετικό ήχο, προς το τέλος τού Όρθρου, πριν από τη Δοξολογία. Αυτά τα δοξαστικά καταξιώνουν τον Λέοντα ΣΤ΄ ως υμνογράφο.

29. Ο Κωνσταντίνος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος (913 – 959). Αυτοκράτορας του Βυζαντίου, γιος του Λέοντα ΣΤ΄. Ο Κων/νος υπήρξε στα γράμματα πολύ ανώτερος από τον πατέρα του. Το εγκυκλοπαιδικό έργο του είναι ογκώδες. Μιμούμενος τον πατέρα του, έγραψε τα έντεκα αναστάσιμα εωθινά εξαποστειλάρια, τα οποία είναι ομόθεμα με τα έντεκα εωθινά δοξαστικά που έγραψε ο πατέρας του. Κάθε Κυριακή ψάλλεται και ένα από αυτά, προς το τέλος τού όρθρου, πριν από τους Αίνους.

30. Ο Γεώργιος ο Νικομηδείας (9ος αι.). Επίσκοπος, πιστός φίλος τού Πατριάρχη Φωτίου. Λαμπρός ποιητής. Έγραψε 25 κανόνες από τους οποίους σώζονται οι επτά. Έγραψε επίσης ιδιόμελα τροπάρια.

31. Ο Μητροφάνης ο Σμύρνης (9ος αι.). Έγραψε όλους τους Τριαδικούς κανόνες τής Οκτωήχου, οι οποίοι ψάλλονται στην ακολουθία τού Μεσονυκτικού τής Κυριακής.

32. Ο Συμεών ο Μεταφραστής (10ος αι.). Έγραψε ιαμβικούς ύμνους οι οποίοι περιέχονται στην ακολουθία τής Μεταλήψεως. Έγραψε ακόμη εικοσιτέσσερα (24) στιχηρά τροπάρια και ένα κοντάκιο, το οποίο περιλαμβάνει τέσσερις ύμνους, για τον Όσιο Σάββα. Ήταν και αυτός από τους Σαββαΐτες μοναχούς και υμνογράφους.

33. Ο Δαμιανός ο Μοναχός (10ος αι.). Έγραψε κανόνες για την εορτή τής Κοίμησης της Θεοτόκου, του Ευαγγελισμού τής Θεοτόκου, της Γέννησης του Προδρόμου  κ. ά. Σώζονται δέκα πλήρεις ειρμοί.

ΙΤΑΛΟΕΛΛΗΝΕΣ  ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΙ

Στα χρόνια τής Εικονομαχίας πολλοί μοναχοί από την Ελλάδα κατέφυγαν στην Ιταλία και στη Σικελία. Έτσι, δημιουργήθηκαν στην Κάτω Ιταλία, στην παλιά Μεγάλη Ελλάδα, πολλές υμνολογικές και μουσικές σχολές, σπουδαιότερη από τις οποίες ήταν εκείνη των Συρακουσών στη Σικελία.

Πρώτοι υμνογράφοι τής σχολής τών Συρακουσών αναδείχτηκαν: ο Γρηγόριος και ο Θεοδόσιος, και ακολούθησαν οι: Μεθόδιος και Ιωσήφ. Ιταλοέλληνες ήταν και οι: Γεώργιος, Νικόλαος ο Μυστικός, Αρσένιος και Ορέστης. Στο επόμενο άρθρο θα αναφερθώ σε μερικούς από αυτούς.

Ελπίζω ότι δεν κουραστήκατε να διαβάζετε όσα γράφω για την Υμνολογία τής Εκκλησίας μας, αφού δεν κουράστηκα εγώ που τα γράφω, και δεν κουράστηκα, διότι τα θεωρώ ενδιαφέροντα και χρήσιμα.

Συνεχίζεται…