ΆρθραΘεολογικά

Η υμνολογία της εκκλησίας μας | Μέρος 3ο

Γράφει ο Συγγραφέας Γιάννης Β. Παπαναστασίου      

Πριν αναφερθώ ονομαστικά στους υμνογράφους και στους υμνωδούς τής Υμνολογίας τής Εκκλησίας μας, στους δημιουργούς αυτού του αξιολογότατου θησαυρού τής Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας, είναι απαραίτητο να αναφέρω ότι στις λατρευτικές ιερές ακολουθίες τής Εκκλησίας μας περιλαμβάνονται και ψαλμοί, προφητείες και άλλα αναγνώσματα από τα βιβλία τής Π. Διαθήκης.

Από τα βιβλία τής Κ. Διαθήκης η υμνολογία περιλαμβάνει δύο «ωδές» και τους «μακαρισμούς». Πρώτον, την «Ωδή τής Θεοτόκου», η οποία αρχίζει με τον στίχο: «Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον και ηγαλλίασε το πνεύμα μου επί τω Θεώ τω σωτήρι μου». (Λουκά, α΄, 46-55). Είναι η δοξολογία που απηύθυνε η Θεοτόκος στον Θεό, μετά τον χαιρετισμό που της απέδωσε η εξαδέλφη της η Ελισάβετ, η μητέρα τού Προδρόμου, η οποία την αποκάλεσε «μητέρα τού Κυρίου μου», όταν την επισκέφτηκε η Μαρία στο σπίτι της, τότε που ήταν και οι δύο έγκυες. Η ωδή αυτή ψέλνεται στην ακολουθία τού Όρθρου.

Δεύτερον, περιλαμβάνει την ευχαριστήρια «Ωδή τού δικαίου Συμεών», την οποία ανέπεμψε όταν αξιώθηκε να κρατήσει στα χέρια του ως βρέφος τον Μεσσία, την ημέρα τής Υπαπαντής τού Κυρίου: «Νυν απολύεις τον δούλον σου, Δέσποτα, […] ότι είδον οι οφθαλμοί μου το σωτήριόν σου». (Λουκά, β΄, 29-32). Την ευχή αυτή απαγγέλλει ο ιερεύς λίγο πριν από το τέλος τής ακολουθίας τού Εσπερινού. Τρίτον, τους εννέα «μακαρισμούς», με τους οποίους ο Χριστός άρχισε την επί του Όρους ομιλία του: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, / οι πραείς, / οι ελεήμονες, / οι καθαροί τη καρδία». (Ματθ. ε΄, 3-11).

ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΙ  ΚΑΙ  ΥΜΝΩΔΟΙ

1. Ο Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, πρώτος επίσκοπος Ιεροσολύμων κατά τα έτη 42 – 62 μ. Χ., περίπου. Ο Ιάκωβος έχει τη μεγάλη τιμή ότι συνέταξε την πρώτη Θεία Λειτουργία. Έγραψε και τον ύμνο «Σιγησάτω πάσα σαρξ βροτεία», ο οποίος ψάλλεται αντί χερουβικού ύμνου κατά τη Θ. Λειτουργία τού Μ. Βασιλείου, το Μ. Σάββατο το πρωί, (κατά τη λεγόμενη πρώτη Ανάσταση).

2. Ο Αθηνογένης ο μάρτυρας (2ος αι.). Έγραψε τον λεγόμενο επιλύχνιο ύμνο «Φως ιλαρόν αγίας δόξης, αθανάτου Πατρός, ουρανίου, αγίου, μάκαρος …», ο οποίος ψάλλεται στην ακολουθία τού Εσπερινού.

3. Ο όσιος Εφραίμ ο Σύρος (306 – 373). Είναι ο μέγιστος των Σύρων εκκλησιαστικών συγγραφέων. Έγραψε ύμνους και εκκλησιαστικά ποιήματα στη συριακή γλώσσα. Κάποια από αυτά τα έργα έχουν μεταφραστεί και στα Ελληνικά και περιέχονται στην Ορθόδοξη υμνολογία.

4. Ο Μ. Βασίλειος (330 – 379). Έγραψε Θεία Λειτουργία, η οποία φέρει το όνομά του και τελείται δέκα φορές το χρόνο. Έγραψε πολλά συγγράμματα, τα οποία, ωστόσο, δεν αποτελούν μέρος τής υμνολογίας.

5. Ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός (327 – 390). Έγραψε ύμνους και εκκλησιαστική ποίηση, πολύ υψηλού επιπέδου. Από τα ποιήματά του δανείστηκαν στίχους και συνέθεσαν εξαιρετικούς ύμνους (των Χριστουγέννων και του Πάσχα) μεταγενέστεροι υμνογράφοι. Π. χ. «Χριστός γεννάται, δοξάσατε …», και «Αναστάσεως ημέρα και λαμπρυνθώμεν τη πανηγύρει…».

6. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος (345 – 407). Έγραψε Θεία Λειτουργία, που φέρει το όνομά του, και πάρα πολλές ομιλίες. Υπήρξε πολυγραφότατος. Δικός του είναι και ο πασχάλιος Κατηχητικός Λόγος «Ει τις ευσεβής και φιλόθεος, απολαυέτω τής καλής ταύτης και λαμπράς πανηγύρεως…».

7. Ο Συνέσιος επίσκοπος Πτολεμαΐδος (370-413). Φιλόσοφος και ποιητής. Έγραψε ποιήματα και πεζά.

8. Ο Ρωμανός ο Μελωδός (490 – 562). Σύρος την καταγωγή, Έλληνας την παίδευση. Χειροτονήθηκε διάκονος στη Βηρυτό. Έζησε στην ΚΠολη και υπηρέτησε στην Παναγία τών Βλαχερνών. Η ποιητική ιδιοφυΐα του αποδίδεται σε θαύμα τής Παναγίας. Ο κορυφαίος Γερμανός φιλόλογος και Βυζαντινολόγος Κάρολος Κρουμβάχερ (Carl Krumbacher, 1856 – 1909), έγραψε ότι «ο Ρωμανός είναι ο μεγαλύτερος λυρικός θρησκευτικός ποιητής όλων των αιώνων». Τον χαρακτήρισε «Πίνδαρο της Εκκλησίας». Ο Ρωμανός έγραψε κυρίως κοντάκια, το σημαντικότερο από τα οποία είναι το: «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει». Αξίζει να μνημονεύσουμε ακόμη το κοντάκιο και τον οίκο τής Μ. Παρασκευής: «Τον δι’ ημάς σταυρωθέντα δεύτε πάντες υμνήσωμεν…».

9. Ο Ιουστινιανός, ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου (527 – 565). Καταγόταν από τη Ναϊσό τής Αχρίδας και από οικογένεια εκρωμαϊσμένων Θρακών. Μητρική του γλώσσα ήταν τα Λατινικά. Το αρχικό όνομά του ήταν Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος. Υιοθετήθηκε από τον θείο του αυτοκράτορα Ιουστίνο (από εκεί και Ιουστινιανός), ο οποίος φρόντισε για τη μόρφωσή του. Ο Ιουστινιανός ως αυτοκράτορας έδειξε με-γάλο ενδιαφέρον για τα θεολογικά και εκκλησιαστικά ζητήματα. Έγραψε πραγματείες και εκκλησια-στικούς ύμνους. Δικός του είναι ο ύμνος «Ο μονογενής Υιός και Λόγος τού Θεού …». Ο Ιουστινιανός έχτισε τη μονή τής Αγίας Αικατερίνης στο όρος Σινά.

10. Ο Γεώργιος ο Πισίδης (7ος αι.). Καταγόταν από την Αντιόχεια της Πισιδίας (στα ΝΔ. τής Μ. Ασίας). Διετέλεσε διάκονος επί πατριάρχου ΚΠόλεως Σεργίου. Μεταξύ πολλών άλλων έγραψε και τον ύμνο «Νυν αι δυνάμεις τών ουρανών συν ημίν αοράτως λατρεύουσιν», ο οποίος ψάλλεται αντί χερου-βικού στη Θεία Λειτουργία τών Προηγιασμένων τιμίων δώρων.

11. Ο Σέργιος Πατριάρχης ΚΠόλεως (7ος αι.). Φέρεται ως ο συντάκτης τού Ακαθίστου Ύμνου.

12. Ο Σωφρόνιος Πατριάρχης Ιεροσολύμων (7ος αι.). Καταγόταν από τη Δαμασκό. Έγραψε 23 ύμνους, μεταξύ τών οποίων είναι και τα ιδιόμελα των Ωρών τών Χριστουγέννων «Βηθλεέμ ετοιμάζου», και τα τροπάρια του Μεγάλου Αγιασμού τών Θεοφανείων «Φωνή Κυρίου επί των υδάτων βοά λέγουσα». Έγραψε και ευχές ιερών ακολουθιών. Δική του είναι η εκτενέστατη ευχή τού Μεγάλου Αγιασμού τών Θεοφανείων: «Τριάς υπερούσιε, υπεράγαθε, υπέρθεε, παντοδύναμε, παντεπίσκοπε, αόρατε, ακατάληπτε».

[ΣΧΟΛΙΟ: Στην ευχή αυτή περιλαμβάνεται και η εξής φράση: «Συ εκ τεσσάρων στοιχείων την κτίσιν συναρμόσας, τέσσαρσι καιροίς τον κύκλον τού ενιαυτού εστεφάνωσας». Τα τέσσερα στοιχεία από τα οποία ο Θεός δημιούργησε την κτίση είναι τα (θεωρούμενα) απλά σώματα: γη, πυρ, αήρ, ύδωρ. Αυτή η άποψη ήταν του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου Εμπεδοκλή τού Ακραγαντίνου, την οποία είχε υιοθετήσει και ο Αριστοτέλης. Από αυτό τεκμαίρεται ότι ο Σωφρόνιος, καίτοι Σύρος από τη Δαμασκό, γνώριζε την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και ιδιαίτερα τον Αριστοτέλη, τα έργα του οποίου είχαν μεταφράσει Σύροι λόγιοι στα Συριακά και από τα συριακά μετέφρασαν τα συγγράμματα του Αριστοτέλη οι Άραβες στα Αραβικά. Σημειώστε ότι επί πολλούς αιώνες (μέχρι και τον 17ο αι.) ο Αριστοτέλης θεωρούνταν αυθεντία.

Βέβαια, ο Θεός δεν δημιούργησε τον κόσμο από τα τέσσερα αυτά σώματα, όπως νόμιζαν οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, αλλά «εκ του μη όντος», (από την ανυπαρξία, από το τίποτε, από το μηδέν), όπως διδάσκει η Αγία Γραφή. Εντύπωση κάνει το γεγονός ότι, μέχρι και τα χρόνια τού Σωφρόνιου († 638 μ.Χ.), εξακολουθούσε να επιβιώνει η άποψη των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, – λόγω τού κύρους τού Αριστοτέλη –, ακόμη και στον χώρο τού ανώτατου χριστιανικού κλήρου. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι, ακόμη και εκείνα τα χρόνια, δεν είχε διευκρινιστεί και δεν είχε οριοθετηθεί πλήρως το χριστιανικό δόγμα και η χριστιανική διδασκαλία. Επισημαίνω ότι ακόμη και σήμερα η Εκκλησία μας δεν τολμάει να αλλάξει την ευχή τού Σωφρόνιου στο σημείο αυτό, διότι φοβάται αποσχίσεις και διαιρέσεις τύπου Παλαιοημερολογιτών. ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΟΥ].

13. Ο Ανδρέας (επίσκοπος Γορτύνης) Κρήτης ή Ιεροσολυμίτης (650 – 720). Γεννήθηκε στη Δαμασκό. Σε ηλικία 15 ετών εντάχθηκε στην αγιοταφική αδελφότητα στα Ιεροσόλυμα. Το έτος 685 απεστάλη από τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων ως μέλος αντιπροσωπείας στην ΚΠολη. Εκεί χειροτονήθηκε μητροπολίτης Γορτύνης τής Κρήτης. Θεωρείται ο εφευρέτης τών κανόνων. Είναι ο ποιητής του «Μεγάλου Κανόνος», ο οποίος αποτελείται από 250 τροπάρια και αρχίζει με τον ύμνο: «Βοηθός και σκεπαστής εγένετό μοι εις σωτηρίαν». Ο Ανδρέας έγραψε και πολλά ιδιόμελα τροπάρια, για διάφορες γιορτές, μεταξύ των οποίων και οι αίνοι τών Χριστουγέννων: «Ευφραίνεσθε δίκαιοι, ουρανοί αγαλλιάσθε […] Χριστού γεννηθέντος».

14. Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός (676 – 756). Μοναχός και αργότερα πρεσβύτερος. Καταγόταν από τη Δαμασκό. Ως λαϊκός κατείχε υψηλότατη θέση στα ανάκτορα του Άραβα Χαλίφη στη Δαμασκό. Περιφρόνησε όμως τα ανθρώπινα, ακόμη και τα ανακτορικά, και αφιερώθηκε στα θεία. Μόνασε ισοβίως στην Ιερά Μονή τού Οσίου Σάββα τού Ηγιασμένου, που βρίσκεται κοντά στα Ιεροσόλυμα. Είχε εξαιρετική ελληνική παιδεία. Έγραψε στην ελληνική γλώσσα. Είναι από τους σημαντικότερους υμνογράφους τής Εκκλησίας μας και θεωρείται ο δογματικότερος θεολογικά υμνογράφος. Οι ύμνοι του ακριβολογούν και απαρτίζονται από σύντομες και ευμνημόνευτες φράσεις.

Είναι ο βασικός συντάκτης τού ογκοδέστατου υμνολογικού εκκλησιαστικού βιβλίου που λέγεται Οκτώηχος ή Παρακλητική. Καλλιέργησε το ποιητικό είδος που λέγεται κανόνας. Κάθε κανόνας αποτελείται από 30 έως 40 τροπάρια, ταξινομημένα σε οκτώ ωδές. Έγραψε κανόνες για όλες τις δεσποτικές και τις θεομητορικές εορτές: του Πάσχα, των Χριστουγέννων, των Θεοφανείων, της Πεντηκοστής, του Ευαγγελισμού, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου  κ.ά.

Ο κανόνας τού Πάσχα, «Αναστάσεως ημέρα! λαμπρυνθώμεν λαοί∙ πάσχα, Κυρίου πάσχα», θεωρείται πρότυπο εκκλησιαστικής ποίησης. Τα Θεοτοκία τού Εσπερινού τών οκτώ ήχων είναι δογματικότατα από θεολογική άποψη. Έγραψε ακόμη τα 26 ιδιόμελα και στιχηρά τροπάρια τής Νεκρώσιμης Ακο-λουθίας. Ο Ιωάννης Δαμασκηνός αποτέλεσε πρότυπο για πολλούς μεταγενέστερους υμνογράφους.

Θα συνεχίσω, διότι ο κατάλογος των υμνογράφων είναι μακρύς και ενδιαφέρων. (Συνεχίζεται)